W dniu 15 lipca 2011 r. Prezydent RP podpisał ustawę z dnia 1 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach oraz niektórych innych ustaw. Nakłada ona na gminy szereg nowych obowiązków, przede wszystkim organizację i nadzór nad całym systemem gospodarowania odpadami komunalnymi na terenie gminy.

Ustawa wchodzi w życie w dniu 1 stycznia 2012 r. Przewidziano w niej okresy przejściowe dla poszczególnych rozwiązań. Ostateczny termin wprowadzenia w gminach nowego systemu w zakresie gospodarowania odpadami to 1 lipca 2013 r. Szczegółowe informacje na temat nowych przepisów znajdują się na stronie Ministerstwa Środowiska (www.mos.gov.pl).

W nowym systemie gminy będą przeprowadzały przetargi na odbieranie odpadów komunalnych, gospodarowały środkami pochodzącymi z opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi pobieranych od właścicieli nieruchomości (tak jak za wodę, czy ścieki), a od firm egzekwowały odpowiednią jakość usług (odpowiednie zagospodarowywanie odpadów komunalnych zgodnie z przepisami prawa). Taki system funkcjonuje we wszystkich krajach Unii Europejskiej z wyjątkiem Polski i Węgier.

Wdrożenie ustawy pozwoli administracji samorządowej skutecznie uporządkować gospodarkę odpadami komunalnymi i stworzyć szczelny i nowoczesny system gospodarowania odpadami.

CEL WPROWADZONYCH ZMIAN:
1. uszczelnienie systemu gospodarowania odpadami komunalnymi (wyeliminowanie przypadków unikania opłat przez mieszkańców).
2. upowszechnienie prowadzenia selektywnego zbierania odpadów komunalnych „u źródła” (finansowa motywacja gmin do organizacji skutecznego selektywnego zbierania).
3. zmniejszenie ilości odpadów komunalnych, w tym odpadów ulegających biodegradacji, kierowanych na składowiska odpadów (spełnienie wytycznych UE).
4. zwiększenie liczby nowoczesnych instalacji do odzysku, w tym recyklingu oraz unieszkodliwiania odpadów komunalnych w sposób inny niż składowanie odpadów (dzięki skoncentrowaniu strumienia odpadów w jednym ręku) .
5. wyeliminowanie nielegalnych, dzikich wysypisk odpadów, a tym samym zmniejszenie zaśmiecenia w szczególności lasów i terenów rekreacyjnych.
6. skuteczny monitoring postępowania z odpadami komunalnymi (zarówno przez właścicieli nieruchomości, jak i podmiotów odbierających odpady komunalne).
7. skrócenie odległości na jakie transportowane są odpady komunalne z miejsc wytworzenia do miejsc odzysku lub unieszkodliwiania.

KLUCZOWE ZMIANY
I. Obowiązek przejęcia „władztwa” przez gminę („władztwo”- skrót dla pojęcia określanego w projekcie ustawy jako „obowiązki właścicieli nieruchomości w zakresie odbierania odpadów komunalnych”).
II. Tryb wyboru przedsiębiorcy odbierającego odpady komunalne. Gminy po przejęciu „władztwa” będą zobowiązane wyłonić w drodze przetargu przedsiębiorcy odbierającego odpady komunalne. Aby gminne jednostki organizacyjne mogły uzyskać zamówienie na prowadzenie usługi odbierania odpadów, będą musiały zostać przekształcone w spółki prawa handlowego i dopiero w  takiej formie organizacyjnej konkurować o uzyskanie zamówienia w drodze przetargu.
III. Wprowadzenie obowiązku budowy i eksploatacji regionalnych instalacji do przetwarzania odpadów komunalnych jako zadania własnego gminy. Realizacja nowych inwestycji musi być zlecona w trybie przetargu lub realizowana w ramach partnerstwa Publiczno-Prywatnego (PPP).

INNE ZMIANY ORAZ ICH KONSEKWENCJE
1. Gminy, które przejmą „władztwo”, zyskają możliwość skutecznej kontroli odbierania i zagospodarowania odpadów. Dzięki umowie cywilno-prawnej, która będzie podstawą do świadczenia usług przez przedsiębiorcę odbierającego odpady komunalne, gminy będą mogły skutecznie egzekwować szereg wynikających z niej warunków (osiągniecie odpowiednich poziomów  odzysku, recyklingu, ograniczenia kierowania na składowisko odpadów ulegających biodegradacji). Zwłaszcza możliwość wymierzenia kar umownych za niewywiązywanie się z jej postanowień, pozwoli na skuteczną realizacje zadań gminy.
2. Administracyjne kary pieniężne, jako skuteczne narzędzie motywujące do realizacji postanowień ustawy:
WIOŚ może nałożyć na gminę karę w przypadku:
• niezapewnienia przez gminę osiągnięcia określonych poziomów odzysku i recyklingu oraz redukcji odpadów ulegających biodegradacji kierowanych do składowania w stosunku do masy wszystkich odebranych z terenu gminy odpadów komunalnych. Kara naliczana jest za każdą tonę odpadów komunalnych, przekraczających poziomy określone w rozporządzeniu w wysokości równowartości opłaty za składowanie tych odpadów,
• niedopełnienie obowiązków sprawozdawczych określonych w ustawie. Kara w wysokości 500 złotych za każdy dzień opóźnienia.
Wójt, burmistrz lub prezydent może nałożyć karę na przedsiębiorcę odbierającego odpady komunalne od właścicieli nieruchomości w sytuacji, gdy w/w:
• nie zapewni osiągnięcia określonych poziomów odzysku i recyklingu oraz redukcji odpadów ulegających biodegradacji kierowanych do składowania w stosunku do masy odebranych przez niego odpadów komunalnych. Kara naliczana jest za każdą tonę odpadów komunalnych, przekraczających poziomy określone w rozporządzeniu w wysokości równowartości opłaty za składowanie tych odpadów,
• miesza selektywnie zebrane odpady komunalne ze zmieszanymi odpadami komunalnymi (10 - 50 tys. zł),
• transportuje odpady do instalacji niewskazanej w uchwale w sprawie realizacji wojewódzkiego planu gospodarki odpadami (pierwszy ujawniony przypadek 500 zł do 2 tys. zł),
• przekazuje nierzetelne sprawozdania  (10 tys. zł),
• przekazuje sprawozdanie z realizacji zadań, w terminie innym niż ustalony  (100 zł/ każdy dzień zwłoki).
3. Gminy zostały wyposażone w instrumenty pozwalające jej na kierowanie odpadów komunalnych do konkretnych instalacji do przetwarzania odpadów  komunalnych funkcjonujących w ramach regionów, co jednocześnie zapewni tym instalacjom niezbędny strumień odpadów.
4. Po przejęciu przez gminy „władztwa” system będzie finansowany głównie z opłat pobieranych od właścicieli nieruchomości. Opłata będzie uwzględniała koszty odbierania, transportu, zbierania, odzysku, w tym recyklingu, a także unieszkodliwiania odpadów zgodnie z obowiązującą hierarchią postępowania z odpadami.
5. Wprowadza się obowiązek składania sprawozdań z realizacji powierzonych zadań zarówno dla marszałków województw, gmin, jak i przedsiębiorców odbierających odpady komunalne. Za przekazanie sprawozdania nierzetelnego lub nie w terminie, nakładane będą administracyjne kary pieniężne.

W odniesieniu do przepisów ustawy o utrzymaniu czystości wprowadzono dwa dodatkowe takie terminy.
1) Od 1 stycznia 2013 r. zaczną obowiązywać przepisy nakładające kary pieniężne na tych przedsiębiorców i gminnych jednostek organizacyjnych uprawnionych do odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości, którzy będą:
• przekazywać gminom sporządzane nierzetelnie, bądź po terminie kwartalne sprawozdania odnoszące się do ilości, jak i jakości odpadów,
• działać bez umów podpisanych z gminami,
• zaniedbywać obowiązki osiągania w danym roku kalendarzowym wymaganych poziomów recyklingu i ograniczania masy deponowanych na składowiskach degradowalnych biologicznie odpadów komunalnych mierzonych w odniesieniu do masy odebranych przez nich odpadów komunalnych.
Kary pieniężne będą też nakładane na gminy, które przekażą jednostkom nadrzędnym nierzetelną sprawozdawczość, jak i nie dochowają terminów jej przekazania w odniesieniu do postępowania z odpadami komunalnymi na zarządzanym przez nią obszarze.
Odtąd zacznie również obowiązywać pakiet przepisów nakładających na gminy obowiązek uzyskiwania wymaganych ograniczonych poziomów masy odpadów komunalnych ulegających biodegradacji i przekazywanych do składowania, a mierzonych w stosunku do masy tych odpadów wytworzonych w 1995 r. według przyjętych wagowych poziomów całkowitej masy odpadów:
• do 16 lipca 2013 r. -  do nie więcej niż 50%,
• do 16 lipca 2020 r. -  do nie więcej niż 35%.
2) Od 1 lipca 2013 r. będą wprowadzone kary pieniężne dla gmin, których wójtowie, burmistrzowie lub prezydenci miast zaniedbają obowiązki zorganizowania przetargu na odbieranie odpadów komunalnych od właścicieli.
W głównej mierze przepisy - tak zmienione, jak i nowe - obligatoryjnie nakazują przejęcie przez gminy w ramach zadań własnych obowiązków w zakresie zagospodarowania odpadów komunalnych, które dotąd spoczywały na właścicielach nieruchomości. M.in. dla spełnienia tego warunku zobligowano gminy do stworzenia spójnego systemu gospodarowania takimi odpadami. System ten ma obejmować wszystkich właścicieli nieruchomości usytuowanych na obszarach terytorialnie administrowanych przez samorządy. Gminy muszą prowadzić stały nadzór nad tą gospodarką, w szczególności sprawować obowiązki organizacyjne, kontrolne, dopełniać formalności ewidencyjnych i sprawozdawczych, prowadzić działania informacyjne i edukacyjne, angażować się w działania zapewniające osiągnięcie odpowiednich poziomów recyklingu, tworzyć sieć punktów selektywnej zbiórki odpadów komunalnych, w tym też zbiórki zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego pochodzącego z gospodarstw domowych. Istotnym wymogiem w ich działaniach ma być wprowadzenie zasady selektywnego zbierania odpadów komunalnych, którym objęte byłyby frakcje co najmniej takich odpadów, jak:
• papier,
• metal,
• tworzywa sztuczne,
• szkło,
• opakowania wielomateriałowe oraz
• odpady komunalne (w tym też opakowaniowe) ulegające biodegradacji.

Przejęcie przez gminy obowiązków właścicieli nieruchomości w zakresie kompleksowego gospodarowania odpadami komunalnymi ma wyłączyć praktykowaną dotąd zasadę obligującą właścicieli nieruchomości do podpisywania umów na odbieranie odpadów komunalnych z podmiotami prowadzącymi działalność w tym zakresie.

Odtąd zgodnie z ustaloną przez gminę opłatą, każdy jej mieszkaniec będzie płacił za odbiór wszystkich komunalnych odpadów - śmieci, jakie wyprodukuje. Stawki opłat będą określane przez gminę w drodze uchwały. Za wskaźniki przyjęto koszty zagospodarowania odpadów wyliczane za osobę lub w powiązaniu z powierzchnią lokali bądź ilością zużywanej wody. Ustawa obliguje gminy do stosowania stawek preferencyjnych dla tych mieszkańców, którzy będą segregować śmieci według wskazań jej przepisów.

Wartość opłat ustalanych przez samorządy gmin będzie zbliżona do kwot, jakie płaci się za wodę czy ścieki i wliczana będzie do dochodów gminy. Właściciele nieruchomości, którzy w dniu wejścia w życie ustawy mieć będą zawarte z gminną jednostką organizacyjną lub przedsiębiorcą umowy na odbieranie odpadów komunalnych pozostaną zwolnieni z uiszczania opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi w okresie obowiązywania tej umowy, nie dłużej jednak niż przez 18 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy. W przypadku rozwiązania albo wygaśnięcia takich umów przed upływem terminu właściciele nieruchomości będą zobowiązani poinformować o tym wójtów, burmistrzów bądź prezydentów miast.

Nowy rozdział 3a ustawy nakłada na gminy obowiązek zorganizowania odbierania odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości, na której zamieszkują mieszkańcy. Rada gminy może w drodze uchwały podjąć decyzję o odbieraniu odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości. Rada gminy decyduje, czy odpady będą odbierane wyłącznie z gospodarstw domowych, czy również od właścicieli nieruchomości, na terenie których prowadzona jest działalność, w związku z którą powstają odpady komunalne. Właściciele nieruchomości zostają tym samym zwolnieni z obowiązku podpisywania umów na odbieranie odpadów komunalnych z podmiotami prowadzącymi działalność w tym zakresie.

Rada gminy będzie także określała wysokość opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi oraz szczegółowy sposób świadczenia usług na rzecz właścicieli nieruchomości. Okresowe opłaty będą pobierane również za uprzątnięcie błota, śniegu, lodu i innych zanieczyszczeń z chodników położonych wzdłuż nieruchomości. Za uiszczanie miesięcznej opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi właściciele danej nieruchomości odpowiadają solidarnie. Opłata uzależniona jest od liczby mieszkańców zamieszkujących daną nieruchomość oraz od stawki opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi ustalanej w przeliczeniu na mieszkańca. W przypadku nieruchomości, na której prowadzona jest działalność, w związku z którą powstają odpady, a nie zamieszkują na niej mieszkańcy, opłata uzależniona jest od ilości wytworzonych odpadów komunalnych, wyrażonej w litrach odzwierciedlających pojemność pojemników oraz od stawki opłaty za gospodarowanie odpadami, ustalonej dla tych pojemników. W sytuacji, gdy na nieruchomości zamieszkują mieszkańcy i prowadzona jest działalność, wprowadzono obowiązek uiszczania dwóch ww. opłat.

W związku z obowiązkiem uiszczania opłat za gospodarowanie odpadami komunalnymi właściciel nieruchomości jest zobowiązany do złożenia deklaracji o wysokości miesięcznej opłaty w terminie 14 dni od dnia zamieszkania pierwszego mieszkańca lub od dnia wytworzenia pierwszego litra odpadów. Rada gminy określi, w drodze uchwały, wzór deklaracji, stawki opłat, a także szczegółowy sposób świadczenia usług w zakresie odbierania i zagospodarowania odpadów komunalnych. Wszelkie opłaty stanowić będą dochód gminy.